Əczaçılıq şirkətlərinin 2019-cu ildə "tədqiqatlardan geri çəkilmə” kimi qiymətləndirilən pessimist dövründən sonra, elm dünyası demensiyaya qarşı yenidən güclü hücuma keçib. Yeni nəsil dərmanlar, gen terapiyaları və erkən diaqnostika metodları sayəsində tədqiqatçılar toksik zülalları daha sürətli təmizləyən və hətta ev şəraitində tətbiq oluna biləcək müalicələr üzərində işləyirlər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, 2019-cu ildə bir çox klinik sınaqların uğursuzluğu böyük dərman şirkətlərinin neyroelmi tədqiqatları azaltmasına səbəb olmuşdu. Lakin bu gün vəziyyət dəyişib: Altsheymer və digər demensiya növlərinə qarşı yanaşma daha kompleks və ümidverici istiqamətdə inkişaf edir.

Mütəxəssislər artıq yalnız amiloid zülalını hədəfləyən deyil, eyni zamanda beyində iltihablanma (neyroiltihab) və digər mexanizmləri də əhatə edən kombinə müalicələrin daha effektiv ola biləcəyini bildirirlər.

Harvard Tibb Məktəbindən professor Bruce Yankner qeyd edir ki, həm diaqnostika, həm də müalicə texnologiyaları ciddi irəliləyiş əldə edib və bu, erkən müdaxilə imkanlarını genişləndirir.

Aşağıda demensiya ilə mübarizədə ümid verən altı əsas inkişaf istiqaməti təqdim olunur:

1. Müalicənin yan təsirlərini azaltmaq və daha effektiv dərmanlar

Yeni nəsil antikor əsaslı dərmanlar (məsələn, lecanemab və donanemab) beyindəki amiloid zülalını təmizləməyi hədəfləyir. Lakin alimlər hesab edirlər ki, əsas məsələ təkcə təmizləmə deyil, bunu daha sürətli və effektiv etməkdir.

Hazırlanmaqda olan "remternetug” adlı preparat ilkin nəticələrə görə amiloidi daha qısa müddətdə aradan qaldıra bilir. Donanemab ilə müqayisədə bu proses əhəmiyyətli dərəcədə daha sürətlidir.

Digər bir perspektivli dərman olan "trontinemab” isə "Brainshuttle” texnologiyası ilə beyin baryerini daha effektiv keçərək daha az dozada yüksək təsir göstərir.

Bundan əlavə, gələcəkdə bu dərmanların iynə və ya hətta evdə tətbiq edilə bilən formalarının hazırlanması planlaşdırılır.

2. Yeni dərman kombinasiyaları

Alimlər demensiyanın tək bir səbəbdən yaranmadığını qəbul edərək müxtəlif mexanizmləri eyni anda hədəfləyən müalicələr üzərində işləyirlər.

Hazırda 180-dən çox klinik sınaq və 130-dan çox dərman namizədi araşdırılır. Bu preparatlar arasında tau zülalını hədəfləyən, iltihabı azaldan və beyin qan dövranını yaxşılaşdıran dərmanlar var.

3. Erkən diaqnoz və riskin əvvəlcədən müəyyən edilməsi

Qanda p-tau217 biomarkerinin ölçülməsi Altsheymer riskini erkən mərhələdə müəyyən etməyə imkan verir.

Bu yanaşma gələcəkdə xəstəliyin simptomlar ortaya çıxmazdan əvvəl aşkarlanmasına və profilaktik müalicələrin tətbiqinə şərait yarada bilər.

Hətta riskli şəxslərə profilaktik peyvənd və ya erkən müdaxilə terapiyalarının tətbiqi də mümkün hesab olunur.

4. Gen terapiyasında irəliləyiş

Huntington xəstəliyi üzərində aparılan gen terapiyası sınaqları xəstəliyin inkişafını 75%-ə qədər yavaşlada bilib.

Bu yanaşmanın Altsheymer üçün də tətbiq olunması ehtimal edilir. Xüsusilə APOE gen variantları üzərində aparılan tədqiqatlar gələcəkdə genetik müdaxilənin mümkün ola biləcəyini göstərir.

5. Həyat tərzinin təsirinin daha yaxşı anlaşılması

İdman, düzgün qidalanma, eşitmə problemlərinin müalicəsi və zehni aktivlik demensiya riskini azalda bilər.

ABŞ-da aparılan POINTER tədqiqatı göstərib ki, MIND pəhrizi, müntəzəm fiziki aktivlik və idrak məşqləri yaşlı insanlarda koqnitiv funksiyanı yaxşılaşdırır.

6. Profilaktikanın yeni yolları

Peyvəndlərin (məsələn, qrip və zona peyvəndi) demensiya riskini azaltması ilə bağlı yeni məlumatlar əldə edilib.

Bəzi tədqiqatlar göstərir ki, müntəzəm peyvəndlənmə immun sistemini gücləndirərək beyində zərərli zülalların təmizlənməsinə dolayı yolla kömək edə bilər.

Alimlər həmçinin litium səviyyəsinin və immun reaksiyaların koqnitiv sağlamlığa təsirini araşdırırlar.

Aydın